Ολοκληρωτική θεωρία vs Spiral Dynamics: πού είναι η πραγματική διαφορά

Αν έχεις διαβάσει κάτι για την ανάπτυξη των ενηλίκων, μάλλον συνάντησες και τα δύο ονόματα στην ίδια παράγραφο, συχνά σαν να ήταν εναλλάξιμα. Δεν είναι. Το να καταλάβεις τη διαφορά ολοκληρωτικής θεωρίας και spiral dynamics είναι μια από εκείνες τις μικρές διευκρινίσεις που ξαφνικά βάζουν πολλά προηγούμενα διαβάσματα στη θέση τους. Το ένα είναι χάρτης των σταδίων από τα οποία περνούν οι άνθρωποι. Το άλλο είναι χάρτης ολόκληρης της περιοχής, με τα στάδια μέσα.

Η σύγχυση είναι κατανοητή. Τα δύο πλαίσια μοιράζονται ιστορία, μοιράζονται λεξιλόγιο και συνήθως διδάσκονται μαζί. Όμως απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα, και το να ξέρεις ποιο ερώτημα κάνεις στην πραγματικότητα αλλάζει συνήθως το τι θα κάνεις μετά.

Τι είναι το spiral dynamics;

Το spiral dynamics βγήκε από την έρευνα του ψυχολόγου Clare Graves, ο οποίος αφιέρωσε δεκαετίες στο πώς αλλάζουν οι αξίες των ανθρώπων όταν αλλάζουν οι συνθήκες της ζωής τους. Οι μαθητές του Don Beck και Christopher Cowan οργάνωσαν αργότερα εκείνη τη δουλειά στο σύστημα χρωμάτων που ξέρουν σήμερα οι περισσότεροι: μπεζ, μοβ, κόκκινο, μπλε, πορτοκαλί, πράσινο, κίτρινο, τιρκουάζ.

Κάθε χρώμα περιγράφει ένα σύστημα αξιών, όχι τύπο προσωπικότητας και σίγουρα όχι επίπεδο ευφυΐας. Το μπλε δεν είναι χειρότερο από το πορτοκαλί. Είναι απαντήσεις σε διαφορετικά προβλήματα. Όταν οι συνθήκες σου μετατοπίζονται και η μέχρι τώρα απάντησή σου παύει να δουλεύει, ακριβώς αυτή η πίεση να βρεις καινούρια σε μετακινεί πάνω στη σπείρα.

Ο βασικός ισχυρισμός είναι μετριοπαθής και χρήσιμος: οι άνθρωποι διαφωνούν για γεγονότα πολύ πιο σπάνια απ' ό,τι νομίζουν. Διαφωνούν μέσα από διαφορετικά συστήματα αξιών, και το καθένα, ιδωμένο από μέσα, βγάζει το δικό του νόημα.

Τι είναι η ολοκληρωτική θεωρία;

Η ολοκληρωτική θεωρία, συνδεδεμένη κυρίως με τον φιλόσοφο Ken Wilber, είναι ευρύτερη. Είναι μια προσπάθεια να χτιστεί ένα πλαίσιο που να χωρά πολλά πεδία, μεθόδους και παραδόσεις χωρίς να τα αναγκάζει να συμφωνήσουν. Το πιο γνωστό της κομμάτι είναι τα τέσσερα τεταρτημόρια, που ταξινομούν κάθε κατάσταση στο εσωτερικό ενός ατόμου, στο εξωτερικό ενός ατόμου, στο εσωτερικό ενός συλλογικού και στο εξωτερικό ενός συλλογικού.

Δίπλα στα τεταρτημόρια στέκονται τα επίπεδα ανάπτυξης, οι γραμμές ανάπτυξης όπως η γνωστική, ηθική ή συναισθηματική ικανότητα, οι καταστάσεις συνείδησης και οι τύποι. Το spiral dynamics χρησιμοποιείται συχνά μέσα στην ολοκληρωτική θεωρία για να γεμίσει τη στήλη των επιπέδων. Αυτή είναι η σχέση τους σε μία πρόταση: το spiral dynamics δίνει μια αναπτυξιακή ακολουθία, και η ολοκληρωτική θεωρία δίνει το μεγαλύτερο δοχείο μέσα στο οποίο κάθεται αυτή η ακολουθία.

Σημάδια ότι τα μπερδεύεις

• Μεταχειρίζεσαι ένα χρώμα σαν ταυτότητα: Το "είμαι πράσινος" μοιάζει λίγο με το "είμαι Τρίτη". Το κέντρο βάρους είναι εκεί όπου συνήθως λειτουργείς, όχι το ποιος είσαι.
• Κατατάσσεις ανθρώπους αντί για καταστάσεις: Το spiral dynamics περιγράφει ποιες αξίες ταιριάζουν σε ποιες συνθήκες. Μόλις γίνει σκάλα για να χωρίζεις τους ανθρώπους σε καλύτερους και χειρότερους, κάτι έχει στραβώσει.
• Χρησιμοποιείς τα επίπεδα και προσπερνάς τα τεταρτημόρια: Αν κάθε εξήγηση στην οποία καταφεύγεις αφορά το στάδιο κάποιου, χρησιμοποιείς μία στήλη της ολοκληρωτικής θεωρίας και τη λες ολόκληρο χάρτη.
• Μπερδεύεις μια κορυφαία εμπειρία με μόνιμη μετατόπιση: Η ολοκληρωτική θεωρία κρατά επίτηδες χωριστά τις καταστάσεις από τα στάδια. Ένα συγκλονιστικό σαββατοκύριακο είναι κατάσταση. Τα στάδια θέλουν πολύ περισσότερο χρόνο και φαίνονται στο πώς βγάζεις μια συνηθισμένη Τρίτη.
• Υποθέτεις ότι η ανάπτυξη πάει ομοιόμορφα: Οι γραμμές ανάπτυξης μπορεί να τρέχουν με πολύ διαφορετική ταχύτητα. Κάποιος μπορεί να είναι διανοητικά εκλεπτυσμένος και συναισθηματικά αρκετά νέος, και οι περισσότεροι είμαστε ανομοιόμορφοι κάπου.

Γιατί μετράει η διαφορά

Δεν είναι θέμα λέξεων. Όταν κολλάς, τα δύο πλαίσια σε στέλνουν σε διαφορετικές κατευθύνσεις.

Αν το ερώτημά σου είναι "γιατί με τον αδερφό μου κάνουμε ξανά και ξανά τον ίδιο καβγά", το spiral dynamics είναι συνήθως ο πιο χρήσιμος φακός. Σε στρέφει στα συστήματα αξιών κάτω από τον καβγά αντί στο περιεχόμενό του, και αυτό συνήθως ρίχνει τη θερμοκρασία.

Αν το ερώτημα είναι "γιατί η ζωή μου φαίνεται μια χαρά στα χαρτιά και νιώθεται κούφια", η ολοκληρωτική θεωρία σου δίνει περισσότερα να δουλέψεις. Τα τέσσερα τεταρτημόρια θα ρωτήσουν τι συμβαίνει στο εσωτερικό σου, στη συμπεριφορά σου, στις σχέσεις σου και στα συστήματα μέσα στα οποία ζεις. Συχνά η απάντηση κατοικεί σε τεταρτημόριο που δεν σκέφτηκες καν να κοιτάξεις.

Στη δουλειά εμφανίζεται ο ίδιος διαχωρισμός. Μια ομάδα που κολλάει συνέχεια μπορεί να έχει ασυμφωνία αξιών, κι αυτό είναι ζήτημα spiral dynamics, ή μπορεί να έχει δομικό πρόβλημα που καμία προσωπική ανάπτυξη δεν αγγίζει, κι αυτό είναι ζήτημα τεταρτημορίων. Το να πιάνεις λάθος εργαλείο σπαταλά πολλή τίμια προσπάθεια.

Υπάρχει και ένα πιο ήσυχο όφελος. Τα αναπτυξιακά πλαίσια έχουν τη συνήθεια να γίνονται όπλα, ένας τρόπος να εξηγείς γιατί όλοι οι άλλοι είναι πίσω από σένα. Το να κρατάς και τα δύο μοντέλα χαλαρά το κάνει αυτό δυσκολότερο. Η ολοκληρωτική θεωρία σου θυμίζει ότι βλέπεις μια φέτα. Το spiral dynamics σου θυμίζει ότι και η τωρινή σου απάντηση κάποτε θα πάψει να δουλεύει.

Αυτοστοχασμός: πού βρίσκεσαι στ' αλήθεια;

Οι περισσότεροι που διαβάζουν γι' αυτά τα πλαίσια αναγνωρίζουν τον εαυτό τους σε πολλά σημεία ταυτόχρονα, πράγμα φυσιολογικό και λίγο αποπροσανατολιστικό. Ένας δομημένος αυτοστοχασμός συνήθως δείχνει περισσότερα από άλλη μια περίληψη, γιατί ρωτά για τις δικές σου αντιδράσεις και όχι για τη θεωρία.

Το δωρεάν τεστ ολοκληρωτικής θεωρίας σε περνά από ερωτήσεις για το πώς παίρνεις αποφάσεις, τι βρίσκεις ανυπόφορο στους άλλους και πού πηγαίνει η προσοχή σου υπό πίεση. Δεν διαγιγνώσκει τίποτα και δεν είναι μέτρηση. Σκέψου το σαν καθρέφτη με λίγη δομή. Το κέντρο βάρους σου είναι αφετηρία για σκέψη, όχι ταμπέλα να κουβαλάς.

Αν ο στοχασμός σου γυρίζει ξανά και ξανά στις σχέσεις παρά στην κοσμοθεωρία, ίσως τα μοτίβα στυλ προσκόλλησης είναι πιο κοντά σε αυτό που πραγματικά σε απασχολεί.