स्पायरल डायनॅमिक्समधला टर्कॉइज टप्पा, उलगडून

सिस्टीम विचार करणं आता हुशारीचं वाटेनासं होतं, त्या टप्प्याच्या पलीकडे कुठेतरी एक वेगळ्याच प्रकारची शांतता उभी राहते. मॉडेल्स, टप्पे, हलणारे भाग तुम्हाला अजूनही दिसतात. फक्त ते सांभाळून धरणारे तुम्हीच असण्याची गरज उरत नाही. स्पायरल डायनॅमिक्समधल्या टर्कॉइज टप्प्याबद्दल लोक बोलतात तेव्हा ते याकडेच बोट दाखवत असतात. हा लेख टर्कॉइज साध्या भाषेत सांगतो: तो काय आहे, आतून कसा जाणवतो, त्याच्या आधीच्या पिवळ्या टप्प्यापेक्षा तो कसा वेगळा आहे, आणि तुम्ही खरंच तिथे राहताय की फक्त त्याबद्दल वाचताय हे कसं ओळखायचं.

सुरुवात करण्याआधी एक गोष्ट. विकासाचे टप्पे नकाशे आहेत, निकाल नाहीत. कुणीच "टर्कॉइज माणूस" नसतो. तुमचा एक गुरुत्वमध्य असतो, आणि तो संदर्भ, ताण, झोप आणि आजूबाजूची माणसं यांच्यासोबत सरकत राहतो. हे लेखन उचलून पाहून पुन्हा खाली ठेवता येईल असा आरसा म्हणून वाचा, अंगावर चिकटवायचं लेबल म्हणून नको.

स्पायरल डायनॅमिक्समधला टर्कॉइज टप्पा म्हणजे काय?

जगण्याच्या अटी अधिक गुंतागुंतीच्या होत जातात तसतशी उमलणारी मूल्यव्यवस्था, म्हणजेच जग पाहण्याची तऱ्हा, स्पायरल डायनॅमिक्स वर्णन करते. प्रत्येक टप्पा त्याच्या आधीच्याला न सुटलेला प्रश्न सोडवतो. क्लेअर ग्रेव्ह्ज आणि नंतरच्या लेखकांनी ज्याला दुसरी फळी म्हटलं, त्यातला दुसरा टप्पा म्हणजे टर्कॉइज, आणि तो पिवळ्यानंतर येतो.

पिवळा हा सर्पिलाशी भांडणं थांबवणारा टप्पा. तो लाल, निळा, नारिंगी आणि हिरव्याकडे बघतो आणि प्रत्येकाला विशिष्ट परिस्थितीला दिलेलं निरोगी उत्तर मानतो, नैतिक उतरंड नाही. पिवळा कामाचा, लवचिक आणि बरेचदा थोडा अलिप्त असतो. तो व्यवस्थांमध्ये विचार करतो आणि त्यात रमतो.

टर्कॉइज तीच ओळख घेतो आणि डोक्यातून शरीरात उतरवतो. सगळं जोडलेलं आहे हे पिवळा समजून घेतो; टर्कॉइज ते अनुभवतो आणि त्या अनुभवातूनच वागतो. मुख्य प्रश्नच बदलतो. व्यवस्था कशी चालते, असं पिवळा विचारतो. संपूर्णाला काय हवं आहे, आणि त्या उत्तरात लहानसं "मी" असण्याची मुळात गरज आहे का, असं टर्कॉइज विचारतो.

प्रत्यक्षात हे काळजीचं वर्तुळ रुंदावण्यासारखं दिसतं. काळाची क्षितिजं एका कारकिर्दीच्या आणि एका आयुष्याच्या पलीकडे ताणली जातात. काळजी देशाच्या सीमेवर किंवा मानवी प्रजातीपाशी थांबत नाही. कृती म्हणजे योग्य रचना उभी करणं यापेक्षा, ऊर्जा आधीच कुठे वाहू पाहते आहे ते जाणवून वाट मोकळी करून देणं होते.

टर्कॉइज गुरुत्वमध्याची चिन्हं

यातलं एकही चिन्ह एकटं फारसं काही सांगत नाही. क्षणांपेक्षा नमुने महत्त्वाचे.

• संपूर्णत्व साधं वाटतं: गोष्टींची परस्पर जोडणी ही गप्पांमध्ये काढून दाखवायची कल्पना नसते. बहुतेक माणसं गुरुत्वाकर्षण जगतात, तशी ती तुमच्या जगण्याची पार्श्वभूमी असते.
• लांबचे कालपट: तुम्ही सहजपणे दशकांत आणि पिढ्यांत विचार करता. तिमाही आकडे आणि बातम्यांची चक्रं खरी वाटतात, पण लहान; हवामानापेक्षा त्या दिवसाच्या हवेसारखी.
• बरोबर ठरण्याची गरज उरत नाही: संपूर्ण पट दिसणारा आपणच आहोत, याचा पिवळ्याला आनंद असतो. तो आनंद पातळ झालाय. लोकांसमोर बरोबर ठरण्यापेक्षा उपयोगी पडणं अधिक महत्त्वाचं वाटतं.
• अंतःप्रेरणा पुन्हा बुद्धीला भेटते: काटेकोरपणा न सोडता तुम्ही आतला आवाज, शरीराची जाणीव आणि स्वप्नं माहिती म्हणून गांभीर्याने घेता. आधीच्या टप्प्यांना यांना वेगळं करावं लागलं होतं. हा टप्पा त्यांना पुन्हा जोडतो.
• वाचवण्याची घाई नसलेली करुणा: दुसऱ्याचं दुःख तुम्हाला स्पष्ट जाणवतं, पण ते लगेच दुरुस्त करण्याची ओढ खूपच कमी असते. जे सोडवता येत नाही अशा वेदनेजवळही तुम्ही थांबू शकता.
• विरोधाभासात स्वस्थता: परस्परविरोधी दोन गोष्टी खऱ्या असू शकतात, आणि तो ताण लगेच सोडवण्याची घाई तुम्हाला नसते. मज्जासंस्था ताठरण्याऐवजी स्थिरावते.
• काम म्हणजे सेवा: तुम्ही जे करता ते तुमच्या ओळखीशी कमी आणि या क्षणाच्या गरजेशी अधिक जोडलेलं असतं. श्रेय खरोखरच रस नसलेली गोष्ट होते, दाखवण्यापुरतं नाही.
• शोक शांततेच्या बाजूने चालतो: संपूर्ण पाहणं म्हणजे काय हरवत चाललंय तेही पाहणं. टर्कॉइजला बहुधा शांत म्हणतात, पण खऱ्या टर्कॉइज आयुष्यात एक संथ दुःखही असतं.

रोजच्या आयुष्यात हे का महत्त्वाचं

टर्कॉइजचं वर्णन माणसांना ओढून घेतं, आणि म्हणूनच ते जपून हाताळायला हवं. एक ओळखीची चूक आहे: कुणीतरी दुसऱ्या फळीबद्दल वाचतो, ती भाषा ओळखतो आणि अजून ज्यात वाढ झालेली नाही अशा टप्प्यातून बोलू लागतो. शब्दसंग्रह विकासाच्या खूप आधी येऊन पोहोचतो.

हे उघड होतं ते बहुधा ताणात. खऱ्या दबावाखाली उसना घेतलेला टप्पा गळून पडतो आणि खाली जे आहे ते समोर येतं. कधी ते नारिंगी असतं, स्पर्धात्मक आणि प्रतिष्ठेसाठी भुकेलेलं. कधी हिरवं, प्रक्रियेला कुणी मान देत नाही म्हणून दुखावलेलं. कधी निळं, बरोबर वाट एकच आहे याची शांतपणे खात्री असलेलं. यात लाजिरवाणं काही नाही. तुमचा गुरुत्वमध्य खरोखर कुठे बसलाय, याची ती फक्त माहिती आहे.

दुसरी किंमतही आहे. खरा टर्कॉइज बरेचदा एकाकी होतो. तुमचे संदर्भबिंदू लांब आणि रुंद असतात तेव्हा साधं संभाषण दुसऱ्याच वेगात चाललंय असं वाटू शकतं. काही जण यावर अमूर्ततेत माघार घेतात आणि त्या माघारीला शहाणपण म्हणतात. टाळाटाळ अनेकदा उन्नतीचा पोशाख घालते. एक उपयोगी तपासणी: तुमची ही व्यापकता समोर उभ्या असलेल्या माणसासाठी तुम्हाला अधिक उपलब्ध करते, की कमी?

कामाच्या ठिकाणी टर्कॉइज कल एक देणगी असू शकते, आणि जबाबदारी टाळण्याचा मार्गही. जेव्हा ती परस्परविरोधी गरजा एका बाजूला न कोसळता सांभाळू देते, तेव्हा ती देणगी. आणि "सगळं जोडलेलं आहे" हे कधीच निर्णय न घेण्याचं, कधीच बाजू न घेण्याचं आणि काहीच पूर्ण न करण्याचं कारण होतं, तेव्हा ती टाळाटाळ.

स्वतःची तपासणी: तुम्ही खरंच कुठे आहात?

स्वतःला प्रामाणिकपणे जागा देणं कठीण असतं, कारण प्रत्येक टप्पा इतरांना स्वतःच्या भिंगातून तपासतो, आणि एखाद्या टप्प्याबद्दल वाचल्याने तुम्ही कुठे राहता हे कळत नाही. रचनाबद्ध प्रश्नावली मदत करते, कारण ती कोणतं वर्णन तुमच्यासारखं वाटतं असं न विचारता, ठराविक प्रसंगांतल्या वागण्याबद्दल विचारते.

स्वतःवर तीन प्रश्न वापरून पाहा. पहिला: आधीच्या टप्प्यातलं कुणी तुम्हाला वैतागवतं तेव्हा तुम्हाला तुच्छता वाटते, की त्याची भूमिका ज्या परिस्थितीत रास्त ठरत होती त्याबद्दल कुतूहल? दुसरा: वाईट बातमी मिळाल्यानंतरच्या वीस मिनिटांत तुम्ही कसे वागता, आठवड्याभराने केलेल्या चिंतनात नव्हे? तिसरा: सामाजिक किंमत मोजावी लागलेल्या एखाद्या गोष्टीबद्दल तुम्ही शेवटचं मत कधी बदललं?

अधिक पूर्ण चित्र हवं असेल, तर मोफत इंटिग्रल थिअरी टेस्ट एकच लेबल न देता संपूर्ण सर्पिलावर तुमचा गुरुत्वमध्य दाखवते. हे आत्मपरीक्षणाचं साधन आहे, निदान नाही आणि तुमच्या किमतीचं मोजमापही नाही. विकासाचे नमुने भावनिक नमुन्यांशीही गुंतलेले असतात, त्यामुळे या शोधाखाली दीर्घकाळ चालत आलेलं दुःख जाणवत असेल, तर चिंतेचे नमुने पाहणंही उपयोगी ठरू शकतं.